Uygulamada belki de en sık karşılaşılan çek ödenmeme sebebidir. Bütün ülkeler ve farklı hukuk sitemlerinde de bu konuda sıkı önlemler alınmıştır. Nitekim çek ve genelde kıymetli evraklar sebepten mücerret ödeme vasıtaları olduğu gibi aynı zamanda tedavül fonksiyonuna da sahiptirler. Tedavül fonksiyonu gereği karşılığı olmayan bir çekin piyasada tedavülde olması pek çok iktisadi soruna sebebiyet verebileceği gibi ödeme araçlarına olan güveni de ortadan kaldıracaktır.
Bu sebeple karşılıksız çek keşide etmek hem ödememe halinde ortaya çıkan müracat haklarına sebebiyet verecek hem de özel olarak düzenlenmiş cezai sonuçları ortaya çıkacaktır.
Bir çekin karşılıksız çek olarak nitelendirilebilmesi için şu şartları taşıması gereklidir;
1) Yasaya Uygun Geçerli Bir Çekin Düzenlenmiş Olması
Tabi ki bir çekin karşılıksız olarak nitelendirilebilmesi için öncelikle çekin yasaya uygun ve tüm unsurlarına haiz bir çek olması gereklidir. Çekin zorunlu unsurlarından birisini taşımayan ya da çeki geçersiz kılan bir kayıt taşıyan çek, çek vasfını taşımadığından hakkında karşılıksızdır işlemi yapılmamalı, durum belirtilmek sureti ile çek ödenmemelidir.
2) Kanuni İbraz Süresinde İbraz Edilmiş Olması
5941 sayılı Çek Kanunu’nun geçici 3. Maddesinin 5.fıkrası gereğince “31/12/2020 tarihine kadar, üzerinde yazılı düzenleme tarihinden önce çekin ödenmek için muhatap bankaya ibrazı geçersizdir. “ Bu sebeple halen çekin tam ibraz süresi içerisinde muhatap bankaya ibraz edilmiş olması gereklidir. Çekin erken ibrazı geçersiz olduğundan muhatap banka erken ibraz halinde hiçbir işlem yapmadan çeki muhataba iade edecektir.
Yine süresinden sonra ibrazı halinde Muhatap banka yer yer ödeme yapma hakkına sahip olsa da çekin bağlı olduğu çek hesabına karşılık olmaması halinde karşılıksız işlemi yapmamalıdır.
3) Çekin Karşılığının Bulunmaması,
Çekin karşılıksız olarak kabul edilmesi için çek karşılığının ibraz günü hesapta bulunmamış olması, çek bedelinin ödenmemiş olması gereklidir. Karşılık bulunduğu halde banka tarafından başka sebeple ödeme yapılmaması ya da karşılık bulunmamasına rağmen muhatap banka tarafından kredi açılarak vb herhangi bir şekilde hamile ödeme yapılması halinde artık karşılıksız çekten bahsetme olanağı yoktur.
4) Karşılıksızdır İşlemi Yapılması,
Geçerli bir çekin, kanuni ibraz süresi içerisinde ibraz edilmiş olması halinde eğer çekin bağlı bulunduğu çek hesabında karşılığı yoksa muhatap banka hamilin talebi üzerine karşılıksızdır işlemi yapar.
Bu işlem çekin arkasına varsa ciroların altına veya alonja banka ve hamilin imzası ile tespit edilen bir yazı ile yapılır. Hamilin karşılıksızdır işlemini imzalamaktan kaçınması halinde karşılıksızdır işlemi yapılmaz.
Çek karşılığının kısmen bulunması halinde kalan kısım üzerinden karşılıksızdır işlemi yapılır.
Karşılıksızdır işlemi yapılmamış bir çek bedeli ödenmemiş olsa dahi karşılıksız çek olarak nitelendirilemez.
Av. Oğuzhan Bilgay